Wstęp
Alkaptonuria, znana również jako ochronoza, to rzadka choroba genetyczna, która dotyka jedną na kilkadziesiąt tysięcy osób na całym świecie. Jej przyczyną jest enzymatyczny defekt w szlaku metabolicznym aminokwasów aromatycznych, jak tyrozyna i fenyloalanina. Choroba ta dziedziczy się w sposób autosomalny recesywny, co oznacza, że aby wystąpiły jej objawy, oboje rodziców muszą być nosicielami mutacji. Głównym objawem alkaptonurii jest ciemne zabarwienie moczu, które staje się widoczne po jego wystawieniu na powietrze. W miarę postępu choroby mogą wystąpić również poważne uszkodzenia narządów oraz zmiany degeneracyjne w stawach. W artykule przedstawimy historię, etiopatogenezę oraz objawy tej niecodziennej choroby.
Historia alkaptonurii
Badania nad alkaptonurią rozpoczęły się w wieku XIX dzięki Archibaldowi Garrodowi, który jako pierwszy powiązał tę chorobę z zasadami genetyki Mendla. Jego prace wykazały, że alkaptonuria jest schorzeniem dziedzicznym, które występuje w rodzinach. Garrod zauważył, że osoby z tym schorzeniem wydalają mocz zawierający substancję barwiącą na ciemno pieluszki i bieliznę. Jego hipoteza dotycząca wrodzonych błędów metabolizmu znalazła potwierdzenie po odkryciu enzymu 1,2 dioksygenazy kwasu homogentyzynowego w 1958 roku. Kolejne badania prowadzone w latach 90-tych XX wieku doprowadziły do identyfikacji genu HGD odpowiedzialnego za tę chorobę.
Nazwa i etymologia
Nazwa „alkaptonuria” wywodzi się od terminu „alkapton”, który odnosi się do substancji obecnej w moczu osób chorych. Natomiast termin „ochronoza” został wprowadzony przez niemieckiego patolog Rudolf Virchowa, który zauważył charakterystyczne ciemne zabarwienie tkanek. Zmiany te są spowodowane odkładaniem się polimerów kwasu homogentyzynowego w różnych częściach ciała i mogą prowadzić do uszkodzeń narządów wewnętrznych oraz skóry.
Etiopatogeneza alkaptonurii
Alkaptonuria należy do grupy chorób jednogenowych, co oznacza, że jej przyczyna leży w mutacji pojedynczego genu. W przypadku alkaptonurii mutacja dotyczy genu HGD, który odpowiada za produkcję enzymu oksydazy kwasu homogentyzynowego. Niedobór tego enzymu prowadzi do gromadzenia się kwasu homogentyzynowego w organizmie oraz jego wydalania z moczem. W miarę kumulacji tego związku dochodzi do uszkodzeń tkanki łącznej, zwłaszcza chrząstek stawowych i innych struktur o dużej zawartości tkanki łącznej.
Genetyka i biologia molekularna
Genu HGD zlokalizowany jest na chromosomie 3 i związany jest z wieloma różnymi mutacjami. Obecnie opisano ponad 80 różnych mutacji tego genu, co skutkuje szerokim zakresem objawów klinicznych u pacjentów z alkaptonurią. Część z tych mutacji jest unikalna dla konkretnych rodzin, podczas gdy inne, jak M368V, występują powszechnie w populacjach europejskich.
Epidemiologia
Częstość występowania alkaptonurii różni się znacznie w zależności od regionu geograficznego. Średnia częstość wynosi od 1:100 tys. do 1:250 tys. urodzeń. Najwyższe wskaźniki występowania notowane są na Słowacji (1:19 tys.) oraz w Czechach i Dominikanie. W Polsce do roku 1980 zarejestrowano jedynie 39 przypadków tej choroby.
Objawy kliniczne
Objawy alkaptonurii mogą pojawić się już w niemowlęctwie, kiedy to ciemne zabarwienie pieluszek może sugerować obecność choroby. Niemniej jednak wiele osób może nie mieć żadnych widocznych symptomów we wczesnym dzieciństwie czy młodości. Z czasem jednak następuje postępujące gromadzenie kwasu homogentyzynowego w stawach i tkankach łącznych, co prowadzi do artropatii ochronotycznej oraz bólu i ograniczenia ruchomości stawów.
W późniejszym okresie życia mogą wystąpić zmiany degeneracyjne w stawach biodrowych, kolanowych oraz kręgosłupa. U niektórych pacjentów konieczne może być nawet wszczepienie endoprotez stawowych ze względu na znaczny stopień uszkodzenia.
Ochronoza i jej skutki
Ochronoza to specyficzny objaw alkaptonurii związany z odkładaniem się barwnika kwasu homogentyzynowego w tkankach ciała. Zmiany te prowadzą do charakterystycznych przebarwień skóry oraz uszkodzeń narządów wewnętrznych. Przez lata barwnik może zmieniać kolor na szaroniebieski lub czarny, a jego obecność może być widoczna nie tylko na skórze, ale także w narządach takich jak serce czy oczy.
Diagnostyka alkaptonurii
Rozpoznanie alkaptonurii często opiera się na obserwacji ciemnego zabarwienia moczu oraz wynikach badań genetycznych poszukujących mutacji genu HGD. Wstępna diagnoza może być również postawiona podczas testowania moczu na obecność kwasu homogentyzynowego poprzez dodanie reagentów chemicznych, które powodują ciemnienie próbki.
Dodatkowe metody diagnostyczne obejmują badania mikroskopowe bioptatów tkanek oraz obrazowanie RTG lub TK celem identyfikacji zmian stawowych.
Leczenie i profilaktyka
Leczenie alkaptonurii ma charakter głównie objawowy i polega na zmniejszeniu spożycia tyrozyny oraz fenyloalaniny w diecie pacjenta. Przyjmowanie dużych dawek witaminy C może pom
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).